بررسی اجمالی حقوق مالکیت فکری در مصادیق مختلف زندگی اجتماعی

بررسی اجمالی حقوق مالکیت فکری در مصادیق مختلف زندگی اجتماعی

امروزه با توسعه و گسترش فناوری درجامعه جهانی بالاخص بستر اینترنت و فضای مجازی زمینه های لازم برای بروز و ظهور خلاقیت ها و تولید محتوا توسط اقشار مختلف و انتشار آن در سطح وسیع فراهم گشته است.به نوعی برای تهیه آثار مورد نیاز در زمینه های مختلف از قبیل مقاله های علمی و هنری و یا کلاس های آموزشی یا فیلم ها و موزیک های مورد علاقه و سرگرمی های مختلف نیاز به چالش هایی از قبیل تهیه پک ها و مجلات و لوح های فشرده فیزیکی و مشقت های زمانی و مکانی جهت تهیه شان نمی باشد و به لطف همین پیشرفت های مذکور فضا جهت دستیابی به محتوای مورد نیاز بسیار تسهیل گشته است.

به گونه ای که مرزها نادیده گرفته شده و در اقصی نقاط جهان افراد قادر به دسترسی آسان و در طرف مقابل انتشار محتوایشان هستند. اما هر چقدر مزایای این پیشرفت ها برای مصرف کنندگان شیرین باشد در طرف مقابل برای تهیه کنندگان مانند شمشیر دولبه ای است که گاها از حلاوت آن کاسته شده و طعم تلخی میگیرد.در واقع از مهمترین چالش هایی که در این مسیربا آن روبرو هستیم هزینه های تولید آثار چه از نظر مالی وچه معنوی و روش های برگشت این هزینه ها به گونه ای که سود لازم و انگیزه کافی جهت تولید مجدد و باکیفیت تر برای مولفین ومصنفین و عوامل دخیل در تولید می باشد که درنهایت به نفع طرفین لحاظ شود. تولید کننده به سود مدنظر دست می یابد و مصرف کننده به محصولی باکیفیت تر. که در این مقاله سعی بر این داریم تا بررسی اجمالی در این زمینه داشته باشیم.

مساله اول نیاز تمام انسان ها به این موارد می باشد و کتمان این مساله غیرقابل پذیرش میباشد.آیا کسی از ما میتواند ادعا کند که به اپلیکیشن ها و فیلم ها وسریال و موزیک و مجلات واختراعات و طرح های علمی و ادبی و هنری مورد نیاز که ارايه می شوند احتیاجی ندارد و استفاده نمی کند؟

آیا با مفهوم کپی رایت آشنایی داریم و اصلی قابل احترام برایمان محسوب می شود؟

مساله بعدی تفکیک میان مفهوم سرقت مادی و معنوی میباشد.آیا می توان استفاده بدون اجازه از آثار مذکوررا در قالب سرقت بررسی نمود؟

و در آخر چه راهکارهایی برای جلوگیری از این عمل مذموم وجود دارد؟

همانگونه که عنوان شد امروزه به لطف پیشرفت های حاصله دیگر نیاز نیست مانند قدیم برای دستیابی به محتوای مورد نیازمان زمان زیادی را صرف کنیم و تکنولوژی امکان بهره برداری بسیار مناسب تر را برای ما فراهم آورده است و بلاشک استفاده از این ابزارها و محتواهای موجود جزء لاینفک زندگی ما محسوب می شود.

همچنین نادیده انگاشتن این موارد به منزله ی نقصی عظیم در مطلوبیت و کمال استفاده از حیات مان می باشد.

در دوران پاندمی کرونا و اعمال قرنطینه سراسری در جهان اهمیت این مساله نمود بسیار بیشتری پیدا کرد.

زیرا از یک سو برای تداوم کسب و کارها و روال عادی زندگی افراد نیاز به محتوای مورد نیاز خود دارند و از طرف دیگر قرنطینه و دورکاری برآنها تحمیل گشته و ناچارا باید ازمنزل محتوای مذکور را تهیه نمایند.

قطعا همه ما به این مساله واقف هستیم که در مقابل خدماتی که دریافت میکنیم اعم از خدمات فیزیکی و مادی یا معنوی قاعدتا باید هزینه های این خدمات را به ارايه دهندگان بپردازیم.

در یک فضای حقیقی این خدمات میتواند در قالب عقود وقراردادهای معین و نامعین جای گیرند و اثرات خلف وعده و عدم انجام تعهدات قابلیت پیگرد ممکن الحصول تری از لحاظ قانونی دارد و مشکل خاصی پیش نمی آید. منتها زمانی که این محتوا و نیازها در حیطه دنیای مجازی و خدمات غیر حضوری عیان گردد دیگر به راحتی نمی توان درباره تعهدات و قابلیت پیگیری آن صحبت نمود. زیرا اگر فرض را بر دسترسی و تهیه این مصادیق بگذاریم در مقابل باید هزینه های مربوطه اعم از حق اشتراک و کپی رایت و سایر مواردی که منتشرکنندگان طلب میکنند بطور کامل محقق گردد تا حق مطلب ادا گردد. اما بستر اینترنت فضایی بسیار آسان را برای سواستفاده از این آثارفراهم کرده به گونه ای که افراد به راحتی قادر به کپی وانتشار و استفاده از این آثار بدون پرداخت حقوق مربوطه می باشند بدون اینکه حتی شناسایی شوند. طبق ماده 2 قانون مجازات اسلامی هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده جرم محسوب می شود.در غیر اینصورت اصول مسلمی مانند اصل بی گناهی و قانونی بودن جرم ومجازات و عدم تفسیر مضیق و... مانع اعمال مجازات کیفری یا جرایم حقوقی برای متعدیان می شوند. برای تحقق موارد مذکور و قابلیت پیگرد ابتدا باید در حیطه قانون گذاری این حقوق شناسایی و رسمیت یابد و سپس قواعد آن در یک فضای عادلانه وکارشناسی ترسیم شده و درنهایت کیفر و مجازات و جریمه هایی برای تعدی از این موارد اعمال گردد تا دست افراد برای پیگیری تخلفات بازتر باشد.

- اشاره می نماییم.COPYRIGHTفی الحال، بطور مختصر به مفهوم کپی رایت -

کپی رایت یا حق نشر یا حق تکثیر یا حق نسخه برداری نوعی حمایت از مالکیت معنوی است که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری تقریر شده است.این حق به پدیدآورندگان آثار این امکان را می دهد تا بصورت انحصاری از تولیدات خود استفاده نموده و تمامی حقوق مادی و معنوی دراختیارشان قرار گیرد. همچنین این امکان را می دهد تا با منتشر کنندگان و استفاده کنندگان غیرمجاز آثارشان بطور قانونی برخورد نمایند.

این حقوق در سازمان های جهانی و مجامع بین المللی نیز در قوانین و کنوانسیون ها و موافقتنامه های بسیاری انعکاس یافته که بیان تشریحی آن در قالب این مقاله نمی گنجد.

اما در ایران بطور خاص قوانینی تحت عنوان مالکیت فکری به زمینه تحریر درآمده است که میتوان به:

  1. قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان 1348
  2. قانون ترجمه و تکثیر کتب ونشریات و آثار صوتی 1352
  3. قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای 1379
  4. قانون ثبت اختراعات طرح های صنعتی و علایم تجاری 1386 و ....اشاره نمود.

همچنین ایران از سال 2001 به عضویت سازمان جهانی مالکیت فکری در آمده وتعدادی از پیمان های مربوط به مالکیت فکری را نیز پذیرفته است که میتوان به:

پیمان پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی 1959

پیمان مادرید برای ثبت بین المللی علایم 2003

توافقنامه لیسبون بمنظور حمایت از منشاء وثبت بین المللی2005 اشاره نمود.

البته باید توجه داشت حیطه قانونگذاری واعمال عوامل سلبی در این زمینه به نسبت پیشرفت های موجود در بستر اینترنت که روازانه به سرعت سمت تحولات نو پیش میرود بسیار ضعیف بوده و هنوز نتوانسته انتظارات موجود را برآورده نماید و زمینه های تخطی به وفور قابل تحقق می باشد.

حال درمقام بیان اصل موضوع اگربخواهیم در یک باب جدید مفهوم سرقت را تعریف نماییم به این تعریف سنتی قانون می رسیم:

ربودن مال غیر

این تعریف در سرقت مادی با دشواری مواجه نیست اما در قالب سرقت های معنوی و فکری کمی مشکل بتوان تفسیر کرد.ربایش معمولا در عالم حقیقی و با توسل به عوامل مادی و فیزیکی صورت میگیرد. در مقابل باید یک مال موجود باشد که میتواند اعم از پول یا کالا و یا سایر اموال مادی منقول یا غیرمنقول باشد که در این باره بحثی نیست.حال در مالکیت فکری وغیرمادی این مورد را بررسی میکنیم.

مفهوم مال اعم است از مادی و غیرمادی.وهرآنچه برای افراد جامعه دارای ارزش باشد را می توان در زمره مال احتساب نمود. تصور کنید یک فیلم سینمایی یا سریال یا مجموعه اشعار یا یک موزیک یا مقاله علمی یا طرح صنعتی و سایر موارد اینچنینی تولید شود.طبیعتا در مقام تولید این آثار عواملی از قبیل اشخاص حقیقی یا حقوقی وجود دارند که در مرحله آخر یعنی تکمیل وانتشار آن باید اثر و محتوا را درمالکیت وسلطه آنان بپنداریم که امری طبیعی است.پس آثار و محتوای مذکور را می توان مال محسوب کرد. مفهوم ربایش نیزدرمفهوم عام به معنای دستبرد و تسلط غیر قانونی می باشد که این مفهوم را نیز نباید به تعاریف سنتی مثل فعل مادی ربودن محدود کرد.زیرا هر آنچه که در معنای تسلط و تعدی به مال دیگری به هر طریقی اعم از مادی یا معنوی باشد را می توان در معنای ربایش تفسیر نمود.چه فرقی می کند این ربایش به چه نحوی باشد؟ ملاک صدق تعریف ربودن می باشد نه اشکال اجرایی آن.

حال با نگاهی دقیق تر به تعریف سنتی قانونگذار می نگریم:

ربودن مال غیر

بیایید این تعریف را در قالب مالکیت آثار فکری جای دهیم.دریافتیم که اموال فکری و معنوی نیز می تواند مال محسوب شود و همچنین دارای صاحب و مالک باشد. در مقابل نیز مفهوم ربایش را بر این اموال می توان حمل نمود.

حال مفهوم ربودن مال غیر در مالکیت فکری راحت تر میتواند نمایانگر سرقت باشد و هضم این مساله که هریک از ما بااستفاده غیر قانونی به هرطریقی از آثارمعنوی و فکری دیگران مرتکب فعل سرقت شده ایم سهل تر به نظر می آید و اگر بگوییم که هربار که ما با استفاده غیرمجاز از آثار فکری ومعنوی دیگران به نوعی سارق محسوب و مرتکب سرقت شده ایم سخن به گزاف نگفته ایم.

در آخر و برای جمع بندی باید بیان کنیم که هر عملی از جانب ما که به تضعیف این نهادها و موسسات و اشخاص منتشر کننده آثار فکری ومعنوی وجاری و صنعتی بیانجامد درنهایت دودش در چشم خودمان می رود زیرا این ما هستیم که به این محتویات و آثار نیاز داریم.و در مقابل حمایت ما باعث رونق و شکوفایی این آثار و دلگرمی و انگیزه مضاعف منتشرکنندگان و النهایه رشد کیفیت آثار شده که باز هم تاثیر مثبتش به خودمان برمیگردد.

برای تحقق این مساله ابتدا باید ازخودمان شروع کنیم و این فرهنگ مثبت را در مقام عمل جا بیاندازیم و همچنین نهادهای ذی ربط و کارگزاران مذکور اعم از سازمان های فرهنگی و ارشادی در جهت حمایت و گسترش این فرهنگ در بین آحاد جامعه و در آن سو همراهی قانون گذار جهت حفاظت و وضع قوانین سلبی برای تعدی گران و تشکیل دادسراها و دادگاه های تخصصی مالکیت فکری در حمایت از مالکین این آثار امری ضروری به نظر میرسد.

اگرچه در قوانین مختلف داخلی تعاریف و مجازات ها و جریمه هایی درنظر گرفته شده منتها درعمل آنچه مشهود است بازدارندگی های لازم را نداشته و همچنان می بینیم به راحتی نشر غیرقانونی و استفاده بدون اجازه از آثار به وفور یافت می شود.

شاهرخ رضایی

فارغ التحصیل کارشناسی حقوق

حقوق صنایع دستی و سنتی از دیدگاه سازمان جهانی مالکیت فکری و صنعتی

حقوق صنایع دستی و سنتی از دیدگاه سازمان جهانی مالکیت فکری و صنعتی

صنایع دستی، هنر دستی یا هنر سنتی، همه این اسامی یک معنا دارند، هیچ تعریف جهانی مورد قبولی از صنایع

دستی وجود ندارد، اما با ویژگی های مشترک زیر می توان آن را شناسایی کرد:

توسط صنعتگر و یا هنرمند و کاملاً با دست یا با کمک ابزار دستی یا حتی با استفاده از ماشین آلات

تولید میشوند، به شرط آنکه بخش عمده خلق اثر با دست نهایی شده باشد؛ نماد یا سمبل اندیشه

فرهنگی یک جامعه صنعتگر هستند؛ بخش عمده کالا از مواد اولیه ساخته شده؛

از دیگر ویژگی های بارز این بخش از هنر می توان کاربردی، زیبایی، خلاقانه، وابسته به فرهنگ،

تزئینی، سنتی، مذهبی و اجتماعی بودن آن را نام برد؛ هیچ محدودیت خاصی در مقدار تولید آن وجود

ندارد و هیچ دو قطعه آن دقیقاً شبیه هم نیستند.

از ویژگیهای دیگری که می توان در مورد "صنایع دستی و سنتی" نام برد انتقال آن از نسلی به نسل

دیگر است و اینکه به یک جامعه بومی و جغرافیای خاص بستگی دارند.

صنایع دستی و مالکیت فکری و صنعتی

از منظر مالکیت فکری و صنعتی، صنایع دستی برای آنکه مشمول حمایت قانونی شود باید سه مؤلفه مشخص

داشته باشد:

  • شهرت، برگرفته از سبک، منشأ یا کیفیت ویژه )جغرافیای محل(؛
  • ظاهر خارجی، شکل و طرح منحصر به فرد )برگرفته از باورها و اندیشه افراد بومی(؛ و
  • دانش فنی، مهارت ها و رویکرد بومی برای خلق و ساخت آنها.

جالب است بدانید، که هر جز از یک اثر، به طور بالقوه می تواند به کمک حقوق مالکیت فکری محافظت شود؛

به عنوان مثال دانش فنی می تواند توسط حق ثبت اختراع )پتنت( یا به عنوان یک راز تجاری محافظت شود.

ظاهر خارجی می تواند توسط کپی رایت یا طرح های صنعتی محافظت شود، در حالی که شهرت می تواند

توسط علائم تجاری، علائم جغرافیایی یا قانون عدم رقابت ناعادلانه مورد حمایت قرار بگیرد.

حمایت حقوقی و قانونی از این صنعت برای آن است که بازار این صنعت محفوظ بماند و در واقع بخش

درآمدزای این صنعت گسترش یابد.

محافظت از شهرت و وجه تمایز صنایع دستی

علائم تجاری

علامت تجاری، نماد و علامت مشخصه ای است که برای شناسایی و تمایز کالاها یا خدمات یک شرکت یا

فعالیت تجاری خاص در جریان امور تجار مورد استفاده قرار می گیرد. علامت تجاری ممکن است از کلمه

متمایز، حرف، عدد، نقش، تصویر، شکل، رنگ یا شعار تبلیغاتی تشکیل شده باشد که برای نشان دادن منشا

کالا یا خدمات استفاده می شود، به طوری که آن کالا و یا خدمت را از محصولات مشابه تولید و عرضه شده

توسط رقبا متمایز می کند.

ثبت و استفاده از علامت تجاری به مصرف کننده کمک می کند تا اعتبار محصول و خدمت و نیز تولید و

عرضه کننده آن را از سایر محصولات مشابه تشخیص داده و بر اعتبار و ارزش تجاری آن افزوده می شود .

ثبت نام و علامت تجاری، به صاحب آن این حق انحصاری را می دهد که از استفاده علامت مشابه یا گمراه

کننده در کالاها یا خدمات یکسان یا طبقه کالایی مشابه جلوگیری کند. قانون علامت تجاری همچنین از ثبت

علائم فریب دهنده توسط دیگران محافظت می کند، به مشتری این فرصت را می دهد تا تفاوت های اصلی

کالا )دلایل شهرت( مانند رنگ، بو، مزه و حتی منشأ جغرافیایی و بومی آن را از انواع مشابه آن تشخیص دهد.

این کار به افزایش ارزش مالی کالا، محصول و خدمت خاص می انجامد و نوعی بازاریابی خودکار برای کالا

هست.

علائم جمعی و گواهینامه علائم جمعی )برچسب اصالت(

از علامت های جمعی می توان برای اطلاع عمومی مردم از برخی ویژگی های محصولات یا خدماتی که تحت

این علامت ها به بازار عرضه می شوند، بهره برد.

یک علامت جمعی، کالاها و خدمات اعضای یک گروه، قوم و قبیله خاص را که مالک آن علامت هستند از

کالاهای سایرین متمایز می کند.

گواهینامه علامت جمعی، نشان می دهد که کالاها یا خدمات توسط صاحبان آن علامت و مطابق با استانداردها

و ویژگی های خاص آن که نشانگر منشا جغرافیایی، مواد منحصر به فرد، روش تولید و در نهایت کیفیت خاص

هستند، تولید و عرضه شده اند.

ثبت و استفاده از گواهینامه علامت جمعی می تواند به جوامع بومی کمک کند تا صنایع دستی خود را از

دیگران متمایز کنند و باعث ارتقا موقعیت قوم و هنرمندانی شود که آنها را در سطح ملی و بین المللی عرضه

می کنند؛ این امر به بهبود موقعیت اقتصادی آنها کمک و از سواستفاده تولیدکننده ی غیر بومی و به ویژه

دلالان حمایت می کند.

نشانه های جغرافیایی

نشانه جغرافیایی علامتی است که در کالاهایی با منشا جغرافیایی خاص و دارای ویژگی منحصر به فرد مربوط

به مبدا تولید استفاده می شود. این محصولات غالباً نتیجه فرایندها و دانش سنتی است که توسط یک قوم از

نسلی به نسل دیگر منتقل می شود.

نشانه های جغرافیایی به طور مستقیم از دانش مرتبط با تولید کالا و محصولات دستی محافظت نمی کند؛ و

اغلب قابل استفاده و تولید و عرضه به شکل عمومی است. با این حال، چند گزینه برای محافظت از ویژگی

خاص آن محصول وجود دارد؛

ثبت نام محصول، روش تولید، و ویژگی های خاص مواد تشکیل دهنده، کمک می کند تا در برابر شیوه

های گمراه کننده و فریبنده تجاری از شهرت و خوش نامی محصول محافظت کنند؛ علاوه بر این، می

-توان مشتری و بازار هدف را با استفاده از یک نشانه جغرافیایی ثبت شده روی کالاهایی که از منطقه

معین می آیند، هدایت کرد.

رقابت غیرمنصفانه

از قوانین منع رقابت غیرمنصفانه برای جلوگیری از اقدامات غیر قانونی و غیر شفاف مانند دامپینگ در بازار

استفاده می شود. در مورد حمایت از مالکیت فکری و معنوی، این شیوه راهکار مفیدی برای مبارزه با ادعاهای

دروغین و گمراه کننده در مورد اصالت یا منشا کالا می باشد؛ به عنوان مثال، در مواردی که یک کالای سنتی

ارزان قیمت دارای برچسبی است که به دروغ نشان می دهد اصیل و بومی است یا از یک منطقه جغرافیایی

خاص نشأت گرفته است، این قانون حامی اقدامات تولیدکنندگان محصولات معتبر برای جلوگیری از این

ادعاها می باشد و امکان شکایت حقوقی و کیفری داخلی و بین المللی را به آنها می دهد.

محافظت از ظاهر خارجی صنایع دست

کپی رایت )حق نشر، حق تکثیر(

هنرمندان و صنعتگران غالباً آثار خلاقانه ای تولید می کنند که می تواند توسط قانون کپی رایت محافظت

شود. حق نشر و تکثیر، که به طور خودکار با ایجاد یک اثر نو و مبتکرانه، اصیل و ویژه ایجاد می شود، فارغ از

ثبت یا عدم ثبت قانونی آن، از خالق اثر خلاقانه محافظت می کند. این حق، حمایت انحصاری حقوقی و مالی

برای دارنده آن اثر برای یک دوره طولانی، که معمولاً برابر عمر خالق اثر به علاوه 50 سال است، فراهم میکند

(این شرط شامل همه ی آثار نیست(

حمایت از کپی رایت همچنین شامل حقوق معنوی و حمایت کیفری مانند حق ادعای بر تکثیر غیرقانونی اثر و

حق اعتراض به هرگونه تحریف در رابطه با اثر مذکور است. کپی رایت شامل آثاری مانند کارهای مینا کاری،

طراحی جواهرات، مجسمه سازی، سرامیک، ملیله دوزی، کالای بافته شده، عکاسی، نقاشی، موسیقی فولکلور و

مانند اینها می شود.

محافظت از دانش فنی مرتبط با صنایع دستی

حق ثبت اختراع )پتنت(

حق ثبت اختراع )پتنت( از اختراعاتی حمایت می کند که حتی برای اهل آن فن جدید و مبتکرانه هستند و

قابلیت استفاده در صنعت را دارد. صاحب اختراع معمولاً تا 20 سال حمایت حقوقی، کیفری و مادی دارد و

بعد از آن، در حوزه و اختیار عموم قرار می گیرد.

حق ثبت اختراع )پتنت( می تواند غیرمستقیم از صنایع دستی حمایت کند، مانند محافظت از ابزارها یا فرآیندی

که برای ساخت آنها به کار می رود، درصورتی که یک صنعتگر فرآیند قبلی را به طور قابل توجهی بهبود

بخشد یا فرآیند جدیدی را که می تواند کاربرد صنعتی داشته باشد، ابداع کند؛ به عنوان مثال، ویژگی های

کاربردی مواردی مانند ابزار کار با چوب، ابزار دستی، دستگاه بافندگی، کوره ها و آلات موسیقی می تواند

توسط پتنت محافظت شود.

اسرار تجارت

هرگونه اطلاعات محرمانه ای که صنعتگران را از مزیت های رقابتی برخوردار کند، می تواند به عنوان یک

راز تجاری شناخته و حمایت شود. اسرار تجاری ممکن است مربوط به ترکیب یا عملکرد محصول، روش

ساخت یا دانش لازم برای انجام یک عملیات خاص باشد. صنعتگران ممکن است به دلیل ارزش تجاری و

احتمال استفاده رقبا از آن، اطلاعات مهم را از دید عموم مخفی نگه دارند. به عنوان مثال، یک قالیباف ممکن

است از فن آوری رنگ رزی پشم و نخ و بافندگی سریع تر و مقرون به صرفه تری نسبت به رقبا استفاده کند.

برای آنکه به اطلاعات مربوط به دانشی خاص عنوان راز تجاری داده شود، باید از نظر تجاری دارای ارزش

چشمگیر باشد و اطلاعات محرمانه و مخفی آن به شیوه ای خاص مراقبت شود و برخلاف اختراع، که برای

حمایت و دریافت گواهی باید درخواست و ثبت شود، تا زمانی که اطلاعات محرمانه باشد، از آن به عنوان

اسرار تجاری به طور ویژه محافظت می شود. صنعتگرانی که دارای اسرار تجاری هستند می توانند از کسب

نادرست، افشا یا استفاده از آن توسط دیگران جلوگیری کنند. به عنوان مثال، اگر یک شرکت تولید کاشی

متوجه شود که کارگری یک فرمول مخفی را برای رقیبی فاش کرده یا فروخته است، می تواند برای جلوگیری

از استفاده رقیب از آن فرمول، درخواست رسیدگی قضایی بدهد. با این حال، باید دانست که قانون حمایت از

اسرار تجاری نمی تواند افرادی را که اطلاعات را به روشی قانونی بدست آورده اند یا از آنها استفاده می کنند،

متوقف کند.

تالیف و ترجمه مؤسسه داوری تمدن کهن ری